Assisenjury: houdbaar of niet?

Geplaatst: 10 maart 2012 in Actua en politiek
Tags:, , , , ,

De voorbije week heb ik zowat al mijn vrije uren gespendeerd aan het aanschouwen van het ‘babymoordproces’.
Voor zij die hun miljonairsgeld in een ruimtetoeristische trip gestoken hebben gedurende de laatste etmalen (en ook een beetje voor de Nederlanders): in het Leuvense hof van assisen vond deze week een nogal gemediatiseerde rechtszaak plaats. De feiten zijn als volgt samen te vatten. Een Chiromeisje met de initialen S.S. -o ironie- bracht op 29 september 2008 haar pasgeboren dochter om het leven door haar vijftien minuten lang te verstikken. Donderdagnacht besliste de twaalfkoppige assisenjury dat ze deze feiten opzettelijk en met voorbedachten rade pleegde, en dat ze bovendien volledig toerekeningsvatbaar was, zowel op het moment van de feiten als op het ogenblik van het proces. Zo waren vrijspraak en internering meteen uitgesloten en was het vol spanning wachten op de uitspraak over de strafmaat.

Het was bijzonder boeiend om het proces vanop de eerste rij, in het kielzog van de onvolprezen Machteld Libert, te volgen. In de oude rechtszaal hing een sfeer die respect afdwong, onder meer gecreëerd door de houten tafels van de rechters, de toga’s van rechters, advocaten, griffier en procureur-generaal, het statig binnenschrijden van de juryleden, en het spontaan rechtspringen van alle toeschouwers bij het horen van een oude bel en de woorden ‘het hof’ toen de voorzitter en diens assessoren uiteindelijk binnenkwamen. Pure symboliek of niet, ik hou van de voorgaande respectvolle gewoontes. Dit echter geheel terzijde.

Jury: to be or not to be?

Bij een assisenproces rijst telkens weer de vraag of een jury nog wel van deze tijd is. Of het aloude systeem van een beraad door twaalf leken niet voorbijgestreefd is door de evolutie van onze samenleving. Ik denk van niet.

Ik ben maar wat blij dat de Belgische rechters ook zonder Angelsaksische pruiken respect kunnen afdwingen. De jury zoals in de Verenigde Staten inzetten voor zowat alle zaken, hoe gering ook het belang, lijkt me volstrekt onzinnig. En toch ben ik van mening dat de jury in assisenzaken, die de tand des tijds tot dusver zonder al te veel schrammen heeft doorstaan, een goede en dus voort te zetten traditie uitmaakt.

De naakte democratie

De assisenjury is het prototype van de democratie. Het is een weerspiegeling van de hele samenleving. Bij de oude Grieken werd een hele ekklesia samengeroepen. Die volksvergadering besliste dan om iemand al dan niet uit de maatschappij te verbannen. In de huidige samenleving zou dat archaïsche systeem een te grote organisatie vergen. Toch heeft men na al die eeuwen twaalf juryleden behouden. En dat niet zonder reden. Als er belangrijke beslissingen over ons moeten worden genomen, hebben we maar al te graag dat die op een legitieme basis tot stand komen.

Reeds lange tijd hebben we komaf gemaakt met de absolute vorst die aan een lettre de cachet voldoende had om een ongewenst individu voor onbepaalde tijd op te sluiten. Welnu, drie rechters die over het lot van de beschuldigde zouden beslissen, dat is in essentie niet meer dan een boogscheut verwijderd van die ene absolute vorst die we al tijdenlang verdrongen hebben tot in het staartje van onze ergste nachtmerries.  Daarmee bedoel ik dat de samenleving, in haar sanctionering van gevaarlijke personen, slechts vertegenwoordigd zou zijn door drie personen. Drie personen die zich weliswaar moeten houden aan de algemeen -en dus ook voor hen- geldende rechtsregels, maar die nog steeds maar met zijn drieën zijn én van vlees en bloed. Drie rechters die het lot van een beschuldigde in handen hebben. Drie personen van de elf miljoen Belgen die iemand levenslang kunnen opsluiten of onmiddellijk in vrijheid stellen. Ik weet niet hoe u erover denkt, maar als ík terecht zou staan, zou ik beven.

Recht én ethiek

Het systeem met de twaalf juryleden mag niet buiten discussie staan, maar evenmin mag men de positieve aspecten ervan neutraliseren. Naast de sprekende legitimiteit die ze bezit door de hoedanigheid van spiegel van de democratie en vertegenwoordiging van de bestraffende samenleving, heeft de assisenjury nog een voordeel. Ze houdt rekening met ethische aspecten. Daarmee wil ik niet gezegd hebben dat een jurist geen moreel besef heeft, integendeel. Toch is het een feit dat rechtsgeleerden gedurende hun studie een andere methode van denken hebben aangeleerd. Ze denken niet in termen van goed en fout, maar van juridisch correct en juridisch niet correct. Naar mijn mening is het niet slecht om, naast de uiterst belangrijke juridische aspecten, ook de ethische aspecten in vraag te stellen. Een twaalfkoppige lekenjury, samengesteld uit alle rangen van de samenleving, lijkt me hiervoor in de beste positie.

Daarenboven wil ik de aandacht vestigen op het feit dat de vraag van de schuld bewust is losgekoppeld van de vraag naar de strafmaat. Het beraad over de schuldvraag gebeurt door de jury in volledige afzondering. (Ter illustratie: als de juryleden honger hebben tijdens hun overleg, moet de hoofdman precies tweemaal  de bel luiden en daarna een briefje onder de deur schuiven. Pas dan opent de politie de deur om het voedsel te brengen.) Enkel als de stemming met 7-5 wordt beëindigd (de kleinste minderheid), verschijnen de rechters ten tonele. Ze kunnen zich dan naar keuze aansluiten bij de meerderheid of de minderheid.

Eens iemand schuldig is verklaard, wordt de strafmaat echter bepaald door de drie rechters (de voorzitter van het hof en zijn assessoren) in samenspraak met de jury. Dit vormt volgens mij een voldoende adequate garantie op een behoorlijke uitspraak. Het is tezelfdertijd een geruststelling voor tegenstanders van de zuivere juryrechtspraak. Niemand kan immers enkel door de jury gestraft worden. Altijd worden er drie beroepsrechters betrokken bij de laatste fase van de beraadslaging. De rechters voegen zich bij de jury bij de strafbepaling. Zelfs als iemand schuldig is bevonden door de jury, dan nog kan hij of zij vrijuit gaan. De zaak die ik volgde in het Leuvense assisenhof kan dienen als voorbeeld bij uitstek. De vrouw in kwestie is schuldig bevonden, maar kreeg vijf jaar, waarvan zeven maanden effectief en de rest met uitstel. Die zeven maanden effectieve gevangenisstraf moet ze ook niet uitzitten, want ze zat al zeven maanden in voorlopige hechtenis. Ze is dus schuldig bevonden door de jury, maar moet van de rechters -in samenspraak met de jury- geen straf uitzitten.

Kunnen ze het wel?

Tot slot ga ik niet akkoord met de stelling dat de juryleden onvoldoende onderlegd zouden zijn om een correcte beslissing over schuld of onschuld te nemen. De voorzitter van het hof geeft herhaaldelijk uitleg over hoe ze de schuldvragen moeten beantwoorden. Ook hebben ze toegang tot alle stukken van het dossier en volgen ze de hele procesgang mee. Ze kunnen luisteren naar de eventuele deskundigenverslagen, de getuigenverhoren, de pleidooien van de procureur-generaal, de pleidooien van de verdediging en de laatste woorden van de  beschuldigde. Ze kunnen vragen stellen aan de rechters. Bovendien kunnen de juryleden tijdens hun beraad op elk moment, indien er zich een juridisch probleem stelt, de rechters bij zich roepen. (Echt praktisch durf ik het echter niet noemen, want in een adem wordt ook de hele santenkraam van advocaten, beschuldigde en openbaar aanklager erbij geroepen.)

Over mediageile raadsheren, de parachutemoord en de kracht van de vierde macht

De enige vrees die ik koester is de mate van beïnvloedbaarheid. Strafpleiters zijn net als procureurs vaak geoefende redenaars die hun publiek voor zich proberen te winnen en daar vaak ook in slagen. Het zou jammer zijn als iemand veroordeeld wordt louter wegens de eloquentie van een advocaat. De juridisch vastgestelde feiten moeten mijns inziens steeds het voortouw nemen. Welsprekendheid is goed om correcte gegevens in het belang van de cliënt zo goed mogelijk onder woorden te brengen, maar ook niet meer dan dat. Men moet openlijk vragen durven te stellen bij processen zoals de parachutemoord, waar iemand zonder enig materieel bewijs veroordeeld wordt. In die zaak is gebleken dat het niet onmogelijk is dat juryleden iemand puur op basis van afwijkend gedrag en een duidelijk motief veroordelen, omdat ze zodanig overtuigd zijn door bepaalde pleiters die het mediacircus niet schuwen. Dergelijke zaken zetten de deur op een kier voor bewijsloze veroordeling, wat naar mijn mening nogal haaks staat op het vermoeden van onschuld.

Wat de media betreft, moet ook opgemerkt worden dat ze een bepalende invloed kunnen uitoefenen op de leden van de jury. ’s Avonds komen de juryleden net als anderen thuis om tv te kijken en ’s ochtends lezen ze de krant. Bewust of onbewust nemen zij opinies op die in de media geformuleerd worden. Meningen waarin soms vooruitgeblikt wordt op een mogelijke afloop van het proces. Vanzelfsprekend wordt van hen verwacht dat ze zich van dergelijke artikelen distantiëren om in alle neutraliteit het proces mee te volgen. En toch, het onbewuste valt in deze niet te controleren. Toch kan hier niet al te veel aan verholpen worden, tenzij men het gevaarlijke pad van de censuur durft te bewandelen. Het is immers geen optie om de juryleden gedurende het hele proces in afzondering te plaatsen.

Om af te sluiten: soms is traditie een goede zaak. Stilstaan is niet altijd achteruitgaan. Toch moeten we de juryrechtspraak met enig voorbehoud blijven benaderen. Het debat aanzwengelen kan hier alleen maar bij helpen.

Leve de jury, zolang een eerlijk proces gevrijwaard blijft.

Graag uw mening.

Advertenties
reacties
  1. fotorantje schreef:

    geen straf uitzitten vind ik erg, t is wel moord, en op een totaal weerloos kind
    als ze het niet aankon van een kindje op te voeden dan bestaat er nog adoptie
    aan de andere kant probeer ik te begrijpen wat in zo’n jong iemand omgaat die ongewenst een kindje op de wereld zet, de paniek, het radeloos zijn,…
    maar moord blijft moord hé

    • Het mes snijdt inderdaad aan twee kanten. Vraag is ook of een effectieve gevangenisstraf een beter mens van haar gemaakt zou hebben. Ik neig naar het tegenovergestelde. De intensieve therapie die ze volgt en verder moet volgen zal wellicht een beter resultaat geven, ook voor de samenleving.

  2. ariadnesdraad schreef:

    Euh, om even met een andere deur in huis te vallen : je geplaatste deur geicht mag er zijn !

  3. platoonline schreef:

    Toornige, je hebt hier een mooi onderbouwd betoog opgezet. Nu ben ik Nederlander en opgegroeid in een ander rechtssysteem, een systeem dat net zo min zaligmakend is en tegenwoordig veelvuldig wordt geïnfiltreerd door een begrip wat vroeger eigenlijk nooit ter sprake kwam: vormfouten. Door een eenvoudige vormfout kan een misdadiger er gewoon zonder straf van afkomen. Een juridisch wel juiste verhaal, maar toch een die indruist tegen het rechtsgevoel van de meeste mensen. Ik ben het wel met je eens dat vaak de juridische aspecten het winnen van de goed/fout beoordeling. Dat geldt voor België maar zeker ook voor Nederland. Toch ben je naar mijn smaak op dit punt iets te stellig. Een beetje rechter zal rekening houden met de juridische juistheid maar toch ook zeker de te onderzoeken daad centraal stellen.

    Ik ben nog steeds niet voor een jury. Je verdedigt het systeem met verve en ik geloof ook zeker dat zo’n jury niet zo maar tot een slotsom komt. Maar hoe zit het met de uitgebreide jurisprudentie die vaak de leidraad voor de strafvordering is?

    Enfin, het is duidelijk dat Hasselt (waar ik deels woon) geen Detroit is en dat is goed. Alhoewel de rechtsgang bij die parachutemoord toch tamelijk discutabel was, naar mijn idee.

    Alles bij elkaar een waardevol stukje waar ik het nodige van heb opgestoken. Mijn complimenten daarvoor.

    • Bedankt voor je uitgebreide reactie en je complimenten! Wat je zegt over de vormfouten geldt trouwens zeker ook voor België. Een gevaarlijke crimineel kan bijvoorbeeld op vrije voeten komen door het ontbreken van een handtekening op een pagina van het strafdossier. Het is moeilijke afweging die gemaakt moet worden tussen het juridische en het ethische aspect. De balans slaat inderdaad nogal eens door naar de juridische kant van de zaak.

  4. HansDeZwans schreef:

    Inderdaad, een waardevol blogje dat je doet nadenken. En een gevangenisstraf is in dit geval ook geen juiste oplossing, denk ik.

Reageer

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s